010. KO ABWIRIJE INKA I NDUGA

BAGOROZI

Iki gisigo kiri mu bwoko bw’ “Ibyanzu”. BAGOROZI aributsa Imirwa yose Cyilima yatuye mwo. Bagorozi yakimutuye ubwo yari mu Bwanacyambwe. Bikavuga ko icyo gihe Umusimbura, ari we Kigeli Ndabarasa, yari amaze gushyirwaho nk’uko amategeko y’Ubwiru yabiteganyaga.

Riratukuye ishyembe

Icumita ibindi bihugu,

Iyi nterekwa ya Ntabarany-ubuta

Ya Butakiro bwa Mutara-mbuga,

005 Ya Mfizi ya Nyamurwana.

Ngaha irarikurungiye iry’inkaba,

Iryo yahoze yisha u Buguru

Iryisha i Gisaka.

Na njye nkarivuga ndi imvuzi

010 Ya Mvukuye abahange

Ya Mpangaje ya Muhita-vuba,

Uko isogota ngahimbarwa.

Yimbagura mu rubuga nkivuga,

Nti : gutungwa n’imfizi nzima

015 Gutera ubugabo.

Ngaha yakubita ya Nkuba

Ya Nkoz-urume ya Mikore

Yakubita Zuba agaba umurambo.

Ngaha ishyanga barashya mu nda

020 Abo yokereje ingo,

Umwami uhaze ingoma asomontorana ino.

Umugabo ushaka ibyo atungirwa

Yendereza Abagabe b’ingoma-ngogoma,

Kwa Nyirangozi na Ngo-dukire

025 N’iwa Ngoro-nziza i Mera-mirinzi.

Ntibahagurukira ubusa bikoze,

Abana bari ku ishimwe ry’Imana,

Ingoma itabarwa na Rugabo.

Na yo Rugabo yamara kubereka iyo banyura,

030 I Garama-nyunzwe kwa Nyirarukuro

Na Rukoma-sindwe,

Ikaba ari yo iberetse urwo rugendo.

Ngurwo urugendo rwanyu Ruhatsi,

Rugatuma Kibanza-bucya

035 Yigura ingoma za Kibanda.

MIBAMBWE SEKARONGORO MUTABAZI

Cyari igihugu nk’iki

Kikavuga mwo ingoma i Nduga

Ya Ndaguy-imirwa ya Mirabyo,

Mureherwa yikoze arahavunga.

Ishavu rirabokama kwa Mucunnyi,

Mashira aza kwicuza

040 Ngo arabandwa i Rwanda.

Imana ze zamwoshyaga

Zitwa Irara-bisimba,

I Bukubira-hamwe batura Shema

Ya Nshorey-umugoyi ya Gashorezo,

045 Gashira-bwiko acubya iyo nkamba.

Nyankangu yahakandagiye rimwe

Gahanzi aho agorobereje

Abajyana ku ruge.

YUHI II GAHIMA

Cyari igihugu nk’iki

Kikavuga mwo ingoma i Ruyogoro

Bendereza Rukanda-mikore

050 Rwa Makanda ya Rukangira,

Arahabimura avuza ishako.

Umva Mutima waturambyaga Mutitizi

Ari i Mutavunisha,

Fukura rya Fukura

055 Ikiramba yikoranye,

Akirambika i Nyamyase,

Rwasa-nzogoro rwa nzoza ya Ruziga

Ibyo yarabiganje biba umuyoko.

Uruyogoro ntirwagusangijwe i Bumbogo

060 Cyari igihugu kimye ingoma,

Kineshwa na Ngozi.

MUTARA I SEMUGESHI

Cyari igihugu nk’iki

Kiravuga mwo ingoma icy’Abagondo

Imana ibwira Bugondo

Igituma avana Rubuga i Rubaba,

Rubabarira-bahanga rwa Rubamba-mugoyi

065 Rwa Mugondo wa Miziguro,

Urazima wa muriro w’Abangwe.

Agira ubusagire basembaga,

Aho aziye arasenya amazu y’Abica-ntama.

Ngom-iki atika ingome,

070 Ingogo y’umugore ihira mu rugo.

Yivuga ba Nkanda akandagira ku Bisi,

Musabiranya-mbuye wa Mbangira ya Mbabazi,

Giseke itsinze ihaka Abayego.

Agira Abagondo bamwamburaga ibyambarwa,

075 Aho aziye mu Bwibizi baboroga i Nyakizu.

KIGELI II NYAMUHESHERA

Cyari igihugu nk’iki

Kikavuga mwo ingoma i Nyabuyuyu

Ruyabuza-mugoyi rwa Mugondo

wa Nyamugombera

Arahatsinda arahagerereza.

Iminyago y’i Nkwi-ntoyi

N’ubwuzure bwayo,

080 Bwa Muhanyi ayiha Rubanda,

N’inshuga, n’inshongore

N’izima bari bafite araribamara.

Ndemy-ibishumiko ya Ngeze-i- Kabogo

Ya Mbogoy-u-Rwanda ya Rwango-ruke,

085 Iyi mfuke iganza iwa Nyamurunga.

Iyo ngoma y’i Karango ntibangikana,

Kimenyi wahawe urumuri urunda hasi.

MIBAMBWE II GISANURA

Cyari igihugu nk’iki

Kivuga mwo ingoma icy’Abarundi

Muhima wa Murundanya-mabuye wa Bigondo

Bya Nganza-besa ya Nyiramuhanyi

090 Ya Nzoka iswasuye i Nyarugendo.

Arya menyo yarishaga ibihugu

Bihunge yayakuriye i Nyaruhengeri.

Bukeye aho batereye kwa Mirwa

Arahanesha Muherwa,

095 Wa Muroha-ngabo wa Nyirabicano,

Ajya gusindira mu Bageyo.

Agira u Buyenzi bwahingaga umubyizi utiriza

Atumye yo Mashazi

U Bungwe bwitwa u Rwanda.

YUHI III MAZIMPAKA

Cyari igihugu nk’iki

Kikavuga mwo ingoma i Butambara

100 Mukoma-rume wa Ndaye-ndibushore

Wa Shorera rya Mudashoboka

Arahatsinda Mugana-ntaho.

Urugerero rw’i Bunya-mazi

Rukaba urwa Ndahise,

105 Inka zikishyira

Iza Ngendo ya Ngozi.

Aba ariko abwiriza inka ze

Mbwirijigico ya Nyirabicano,

Akaba ari we uciye inzigo Muzindutsi.

110 Ati : mbese utakiboneye ntiwatumye

Ukoya kubarirwa aho agejeje

Atsinda Ntsibura Ntsinz-imbuko.

CYILIMA II RUJUGIRA

Cyari igihugu nk’iki

Kikavuga mwo ingoma icy’Abanyabwiko

Mu Bwami buheze

Inzigo ziza iwe magaga,

155 Kwa Baniha-tamu ba Mugera-ruzi

I Nyabugenda iyo mu Bugenda-shyano.

Mu bivume by’Imana,

Mu nzigo y’imbonwa

Yasize irondogoje Ruhinda ikaza.

120 Yanze guhungirirwa mu gihugu

Cy’Umwami uraye ari buhungurwe,

Icikira-mihunga

Ya Mpunguy-inzigo ya Rubuga,

Ngo ibone Mpanzi iramuvumerera.

125 Isiga ivumanye iyo ivuye

Ngo ntibakavugirwe n’ingoma,

Yavuye i Nyarubayi

Iza kuvumera i Nyarubuye.

Yanze kwivugira mu gihugu

130 Cy’Umwami uvunguwe n’ishavu,

Icikira Umwami w’ishema

Wa Sohora-ngoma wa Busage,

Ngo ibone Mibambwe iramuvumerera.

Iyo Ngompahe yayishoranye mu Muhima,

135 Muhanyi ayishyira mu ijana i Joma.

Rero muragapfa Abarundi,

Ntimugira amaso abona

Mbabwire ko badakinwa ho

Abagabe b’i Bukinira-nguge,

140 Kwa Nyirarukoro na Rukoma-sindwe

Nta we ubigera akabarinda.

Murikome gukomangana ejo mudakomereka,

Imfizi y’i Ruganda

Ikenya ubugingo imihana.

145 Mureke n’imihare mutuma

Kuri Mbabay-abahange

Yo kwaka “imimaro”

Ujya kurasa abana ba Rufora

Afata iryo.

150 Aba ariko yikora atamba

Mutanga wa Mutangira-mpongano wa Mutima

Umutamwa araterwa atwaza imyambi.

Wibutse ibitereko warunduriye hasi

Kimenyi waroze ubwiriri

155 Mu kugambanira so.

Kiba-cyiza yihaho Cyiriza-murishyo

Bakiyobewe bagira ngo ni ikibi,

Kandi ariko abatsinda

Mutsinda-nkaba wa Bwira-ngendo,

160 Abana b’i Karango bararuhuka.

Tubarusha abahungu ba Rubumba batsinda,

Ujya gutamba umenya twabanyazwe

Bakigura ingoma.

Tubarusha inkundwakazi za Nkusi

165 Zivugiye ku nkokora i Karora-bapfu

Ka Kabengera na Karume

Ngo itaba Kabonde i Kabura-kwaka.

Umugabe ujya kuganza aracumita imana

Inzeru iganje imuha uruyundo.

170 Umuhinzi uhaza bose umubyizi

Ararikwa na se.

Aracumita imana ituma abyara akabyirura,

Akazabona guca inkamba agasugira.

Umugabe ujya kwimura inzigo

175 Ajishura inda ye,

Na we utabyaye aba ari mpiri.

Uzarore Mutaga

Ingoma ayitembagajwe ho.

GUTERANA UBUSE

Théogène Sebera, Umwalimu w’Ikinyarwanda muri
Koleji ya Kristu-Mwami ya Nyanza


Ubuse bwari uburyo bushimishije bwo kuganira. Nk’uko Inkoranya y’Ikinyarwanda mu Kinyarwanda no mu Gifaransa (2005:2103) ibisobanura: «ubuse ni umushyikirano w’abase n’abantu bo mu bwoko bamarira baganira, ukarangwa no gushotorana no gutukana ariko ntibigire uwo birakaza ». Iyo nkoranya kandi ikomeza ivuga ko umuse ari «umuntu wo mu moko y’abasangwabutaka usimbura nyir’urugo mu mihango imugenewe iyo atabonetse, agakura ubusame mu bibanza bishya cyangwa akeza abapfushije n’ibindi. »

Aha ni ho wasangaga buri bwoko bw’Abanyarwanda bufite umuse wabwo, bakaba badasangiye ubwoko. Nk’uko Bizimana, S, (2002:77) abisobanura: «umuse ni umunyamuhango w’abantu badasangiye ubwoko. Akomoka mu moko buse y’abasangwabutaka. Ayo moko ni Abagesera, Abazigaba n’Abasinga.». Amoko amwe agira ubwoko bw’abase yihariye, andi agafata ubwoko bw’abase bubonetse bwose. Nk’urugero, umuse w’Abanyiginya ni Umuzigaba, uw’Abazigaba n’Abagesera ni Umusinga. Nk’uko abase bari bahujwe n’ubuse, ubuse na bwo bushingira ku mibanire y’amoko. Buri Munyarwanda afite abantu bahujwe na we n’umubano w’abase kuko Abanyarwanda bose bikwirakwije mu moko menshi akomoka ku bisekuru byabo.

Mu buse rero, umuse n’umuntu wo mu bwoko abera we barasemburana bagatukana. Ibyo bitutsi biba urwenya ntibigire uwo birakaza. Iyo abase babaga bari kumwe, barashobora guterana ubuse. Aha umuntu yavuga ko guterana ubuse byari ugukina no kuganira bifashishije amagambo asa n’asesereza. Ibi byo guterana ubuse babikoraga ari ibikino byo kwiganirira no kwisekereza rubanda.

Nk’uko Munyakazi, L, (1986:63):


«abase baâhoraga bâgenekereza ku mazîna y’îbiryô arî mu ntêeko imwê nìjaambo amabyì. Ayo mazìma nì nkaâya: amasakâ, amateke, amashaza, amatâ, amadegêde, amavûta,…Iyô umuuntu yasâanganaga amatâ uwô abeerêye umuse, yarâmubâzaga ati: «Urayânywa? » Yaabâ amûsaanganye amashaza akamûbaza ati: «Urayârya? » Iyô yasûbizaga ngo ndayârya cyâangwâ ndayânywa umuse yabôneragahô uburyô bwô kumûtuka nô kumumwaaza ngo ni imbwâ yûmusega ngo kukô imisega yôonyinê arî yô ihûnahuna ikarigata mu cyaavu nô mu ibâgiro. Cyâangwâ akamwiita umurozi ugâburira ab’iwê ibitâriibwâ. »

Ubu buse nta we bwababazaga cyangwa ngo bumurakaze ahubwo byahindurwaga ibitwenge ababumva bagashimishwa n’ubuhanga umuse atondekanya ibitutsi. Na we kandi nta mujinya cyangwa umutima mubi yabigiranaga.

Iyo umuntu yabaga azi ko abajijwe n’umuse we yirindaga gusubiza ko ayanywa cyangwa ayarya. Yaramusubizaga ati: «Sinyanywa » cyangwa «Sinyarya », umuse akongera akamubaza ati: «Ni nde uyanywa? », undi akamusubuza ati: «Ni nyirazo ». Icyo gihe umuse yarekaga ibyo guterana ubuse bakaganira uko bisanzwe. Iyo umuse yabazaga ati: «Ni nde uyarya? » umuntu yarasubizaga ati: «Ni abatwa ». Cyangwa iyo umuse yabaga asanganye umuntu amata cyangwa amavuta, yaramubazaga ati: «Ni aya nde? » Undi ati: «Ni ay’abatwa ». Icyo gihe nta cyo yongeragaho. Na ho iyo usubiza yavugaga ko ari aye, umuse yahitaga ayaterura akayijyanira, undi agasigara yumiwe. Kandi ntiyashoboraga kuyamwima cyangwa kuyamwishyuza. Aha rero umuntu yahoraga yigengesereye mu gusubiza amagambo y’umuse.

Hari n’ubundi buryo bwo guterana ubuse bwari buhuriweho na bose, ariko bugahera mu magambo gusa, ntibugire icyo bwungura umuse. Aha ubu buryo ni amagambo babwiraga umuntu iyo yabaga yitsamuye. Ubundi birazwi ko iyo umuntu yitsamuye abwirwa ngo «Urakire » na we agasubiza ati: «Twese ». Mu buse rero si ko byagendaga. Umuse yashoboraga kumubwira amwe muri aya magambo:

«Urakire maze ukirane imbavu »
«Urakire ukize ruseke usekanyuze imbwa umutsima »
«Urakire udakize ntawagukira »
«Urabigarure uhindukire ubirye »
«Guswu guswu nka sogokuru ».
Ikindi kandi, guterana ubuse bwari uburyo bwo gushotorana hagati ya rubanda n’imfura. Ibyo bikaba byarakorwaga mu bitaramo aho umuntu wo muri rubanda rwa giseseka yashotoraga imfura ndetse no kugeza ku mwami nyir’u Rwanda, kandi ntibigire uwo birakaza. Ubuse bwo muri uru rwego bwagaragariye cyane mu bisigo bimwe na bimwe byabayeho mu buvanganzo nyarwanda. Aha twavuga nk’Indoheshabirayi ya Kagame Alegisi, Byaryohewe ubudasigaza, Babyirukanye ingoga mu gutamira, Rwanyiranjaja n’ibindi. Ibi bisigo bikaba byarahimbirwaga kunenga no gukosora imico ya bamwe mu mfura itari myiza.


Ingero:
1. «Nuko Rwitsibagura araza,
Acira ifudika ali ku muryango.
Ukwo yagatashye ilyo juru lyabo,
Arabukwa ameza aho adendeje:
Yumva yirukwa mu birenge,
Umutima usaba ubugwa-neza
Umuhogo wuzuramo urugwiro
Inzoka yo mu nda isamuza umwuka,
Igira ngo jorororo mu ibondo
Yumva ahongobotswemo ibintu,
Agira ubukirigitwa umunwa wose,
Abwira abandi ati: «Karabaye! »
Naho ubwo Rwampungu aratamba!
Abona isahani ahingukiyeho,
Arayivumerera ukwo bisanzwe
Ajya kuyihobera baramubuza:
Barazigaziga ararorera!
Ahaguma akanya ariruhutsa!
[…]
Kamuzinzi akebuka Umwami,
Ati: «aba basaza mubahe amayoga,
Ni yo bakunda bali mu birori!
Nyamara ngusenge uli nyili uRwanda
Ungabire imyanya ya bane muli bo! »
Mutara ati: «Imyanya sinyitanga,
Kuko nshaka kuyikubira
Bambe umwami ntagabura! »

Muri iki gisigo, Kagame Alegisi yateye ubuse abatware bariho ku ngoma ya Mutara Rudahigwa, kandi bikaba nta n’umwe byarakaje nk’uko abyivugira (1977:3-4):


«numvise benshi bambaza ngo: «mbese Abatware wavuzemo, ndetse n’Umwami, ntibyabarakaje, ntibyabaguteranijeho? » […] ibi ngibi si ugusebanya, kuko biba bizwi ko ibivugwamo bitigeze bibaho. Ahubwo biramenyerewe ko n’iyo nzira ali inganzo yo gusetsa, yo kumara irugu. Ahubwo ababivugwamo barabyumvaga bagaseka kimwe n’abandi. »

Usibye kandi ubu buse bwagaragajwe na Kagame, A, hari n’ibindi bisigo byabayeho mbere y’icyo, na byo byateraga ubuse imfura n’umwami.


2. «Baryohewe ubudasigaza
Abahungu bo ku Musanganyamvura wa Buhimba
Barusha abantu guhemuka!
Mu ijoro rishyira inkoko
Bikanzemo ikimena cy’abaguye impishyi,
Rubanda irahurura!
Bihutu ati « nimuhumure turi twese,
Nta we utambaye urushundura,
Twabyize kera bizadutunga ! »
Ati « Marara we ntiyavurwaga,
We wavuzaga izuru nk’imvubu
Akirukana abasongozi,
Hagasigara uwahishije inturire n’indera:
Izo akaziryama hagati? »
Sebihubi ati “igituma Rugira anyita Rugenzabondo,
Yasanze ndya agakono k’ibishyimbo,
Niyubikije ibihaza ku rutaro!
[…]
Kigeli na we bahize yegamanye inturire
Kurya ari Umwami wahawe intavurungwa,
Ati « umunayu uyu ndawukunda bahungu!
Mwese uko muri aha muwumparire:
Mbatoye ibiseke! »

Iki gisigo kiragaragaza ubusambo bwariho ku ngoma ya Kigeri IV Rwabugiri ndetse na we ubwe ntibatinye kumutera ubuse kandi yari umwami. Kikaba kirangwa ahanini n’amaco menshi y’inda.

Ibisigo by’ubuse rero usanga ari inganzo isa n’ibisetso. Ndetse bikanarenga ibisetso bigasa n’ibisebanya. Ni inganzo igomba kuba yaravukiye mu matorero y’intore aho abantu bigiraga kuvuga neza, bagacyocyorana, ntihagire urakara. Uwarakaraga mu biganiro bamwitaga igifura kitazi kuba mu bandi bahungu cyangwa umunyamusozi.

Inyandiko nzimburabumenyi zifashishijwe
1. BIZIMANA, S, 2002, Imiteêrere y’Îkinyarwaanda. Igitabo cyaa gâtatu, Umusôgoongero ku buvaangaanzo, Butare, IRST.
2. IRST, 2005, Inkoranya y’ikinyarwanda mu Kinyarwanda no mu Gifaransa, Butare- Tervuren.
3. KAGAME, A, 1977, Indyoheshabirayi, Icapwa rya 2, Butare, S.ed.
4. MINEPRISEC, 1988, Gusoma no gusesengura imyandiko, umwaka wa gatanu w’amashuri yisumbuye, Kigali, Ibiro nteganyanyigisho z’amashuri yisumbuye.
5. MUNYAKAZI, R, 1986, 'Ishushonsêbyo mu Rwaanda rwô haambere', in Etudes Rwandaises (GERLA No8), pp. 59-71.